Αναρτήθηκε από: akamas | Ιανουαρίου 18, 2013

Συνέντευξη Σωτηρίας Μαραγκοζάκη

Πριν λίγες ημέρες ολοκλήρωσα το βιβλίο της Σωτηρίας Μαραγκοζάκη ο ύπατος της Σμύρνης, ένα βιβλίο που αναφέρεται στον ύπατο της Σμύρνης Αριστείδη Στεργιάδη. Η συγγραφέας απαντά σε κάποιες ερωτήσεις μου και την ευχαριστώ.

1. Την τριετία 1919-1922 η περιοχή της Σμύρνης ήταν υπό ελληνική κατοχή και ύπατος αρμοστής ήταν ο Αριστείδης Στεργιάδης. Πως αποφασίσατε να ασχοληθείτε με την εποχή αυτή και κυρίως με το συγκεκριμένο άτομο;

Τα βιβλία της Διδώς Σωτηρίου, του Ηλία Βενέζη, του Τάσου Αθανασιάδη για την τραγωδία της Μικρασίας με είχαν συγκλονίσει ακόμη από το δημοτικό σχολείο. Αργότερα άρχισα να διαβάζω και ιστορικά βιβλία για εκείνη την περίοδο. Το όνομα του Αριστείδη Στεργιάδη τράβηξε την προσοχή μου εξαιτίας όλων όσων του αποδίδανε που φαντάζανε αδιανόητα. Τα τελευταία έξι με επτά χρόνια άρχισα να συγκεντρώνω συστηματικά υλικό για αυτόν τον διαβόητο ύπατο αρμοστή Σμύρνης στο πλαίσιο μιας κανονικής έρευνας που επεκτάθηκε και σε ιστορικά αρχεία. Υπήρξαν, δηλαδή, πολλά ερεθίσματα από πολλά χρόνια πριν που με οδήγησαν στη συγγραφή του Ύπατου της Σμύρνης.

2. Ο Αριστείδης Στεργιάδης ήταν μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα και αποτελούσε το κόκκινο πανί για τους πρόσφυγες και για τους απογόνους τους. Σε γενικές γραμμές, ποιά είναι τα δικά σας συμπεράσματα για το συγκεκριμένο πρόσωπο;

Ο Στεργιάδης υπήρξε προσωπική επιλογή του Βενιζέλου για τη θέση του ύπατου αρμοστή. Στη Σμύρνη εφάρμοσε την πολιτική προσέγγισης των σύνοικων στοιχείων του Βενιζέλου, δυστυχώς, όμως, αυτή η πολιτική ήταν και παρέμεινε ακατανόητη για το πολιτικό, στρατιωτικό και θρησκευτικό «κατεστημένο» της εποχής, με το οποίο ο Στεργιάδης χρειάστηκε να έρθει σε σύγκρουση. Επιπροσθέτως ήταν πολύ δύσκολος χαρακτήρας, δύστροπος, καχύποπτος, νευρικός, με φοβερές εκρήξεις θυμού. Τον «επέλεξα» – όπως προανέφερα- γιατί είχε κινήσει την περιέργειά μου πολλά χρόνια πριν εξαιτίας των όσων του αποδίδουν. Στο πλαίσιο της έρευνας, όμως, διαπίστωσα πως σε ότι αφορά το ρόλο του ως ύπατου αρμοστή τα περισσότερα που έχουν γραφτεί διακρίνονται από μονομέρεια, προκατάληψη, έντονο συναισθηματισμό, αποσιωπήσεις, ελλειπή στοιχεία. Υπήρξε θύμα των γενικότερων συγκυριών και όχι μόνο. Το ιστορικό ανάθεμα στο πρόσωπό του είναι άδικο. Βέβαια τα τελευταία δύο – τρία χρόνια παρατηρείται μια τάση αναθεώρησης και επανεξέτασης των γεγονότων εκείνης της εποχής και στο πλαίσιο αυτό υπάρχει και μια τάση αποκατάστασης του ονόματός του. Ίσως, γιατί στη χώρα μας «ανακαλύπτουμε» με νηφαλιότητα την αλήθεια ή μάλλον τις αλήθειες με καθυστέρηση πολλών χρόνων.

3. Στο έργο σας χρησιμοποιείται εννιά τελείως διαφορετικά, από πολλές απόψεις, πρόσωπα να μιλούν για τον ύπατο αρμοστή. Ποιός είναι ο στόχος της συγκεκριμένης κίνησης;

Ο Ύπατος της Σμύρνης είναι ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα. Δεν υπάρχει ένα κεντρικό πρόσωπο – ο Στεργιάδης προκύπτει έμμεσα- θα έλεγα πως δεν υπάρχει ούτε ενιαίο ύφος, εάν ύφος είναι το πώς παρουσιάζεται σε ένα βιβλίο το θέμα από άποψη γλωσσική και αισθητική, το πώς εκφράζονται σκέψεις και συναισθήματα. Ακόμη και ο αφηγητής – ο οποίος δεν πρέπει να συγχέεται με τον συγγραφέα- δεν είναι ίδιος. Επίσης, αλλού η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη και αλλού τριτοπρόσωπη και η γλώσσα διαμορφώνεται αναλόγως του ποιος μιλάει. Σημειωτέον ότι η παρουσία πολλών «φωνών» σε ένα πολυφωνικό κείμενο είναι καθοριστική τόσο στη διάρθρωση του λόγου όσο γενικότερα στην παρουσίαση του αφηγηματικού υλικού και θέτει σε διλήμματα τον αναγνώστη καθώς δεν του δίνει μια μόνο οπτική, μια μόνο προσέγγιση των πραγμάτων, αλλά τον βάζει στο «παιχνίδι» να βρει και να επιλέξει μόνος του αυτό που νομίζει ως σωστό, που τον εκφράζει. Για ένα πρόσωπο, όπως ήταν ο Στεργιάδης, ο οποίος δεν «μίλησε», δεν απάντησε στις κατηγορίες που του αποδίδονταν, δεν θα μπορούσε να έχει διαφορετική δομή το βιβλίο γιατί θα προκαταλάμβανε τον αναγνώστη. Η άποψή μου για τον ρόλο του αντικατοπτρίζεται στον ασθματικό, τον παραληρηματικό μονόλογό του, στο τέλος. Όποιος τον διάβασε καταλαβαίνει τι θέλω να πω.

4. Η μελέτη που πραγματοποιήσατε είναι σημαντική, θα θέλατε να μας μιλήσετε λίγο για τις πηγές σας;

Παρά το γεγονός ότι το βιβλίο εντάσσεται στη σφαίρα της λογοτεχνικής μυθοπλασίας η έρευνα που απαιτούνταν κι έγινε ήταν και πολύχρονη και σχολαστική. Η εύρεση σχετικής βιβλιογραφίας δεν ήταν δύσκολη γιατί έχουν γραφτεί πάμπολλα βιβλία για εκείνη την περίοδο. Οι δυσκολίες είχαν να κάνουν με την έρευνα αναξιοποίητων πηγών, με τη διασταύρωση των στοιχείων, την εξεύρεση πρωτογενούς υλικού, αλλά και με τις προκαταλήψεις, που ενώ νομίζουμε ότι έχουμε απαλλαγεί εντούτοις τις κουβαλάμε ατόφιες μέσα μας. Η Βιβλιοθήκη Κιτσίκη – που στεγάζεται στο Ηράκλειο Κρήτης στο σπίτι του Αριστείδη Στεργιάδη- η Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη στα Γιάννενα, τα αρχεία του ΕΛΙΑ και τα Γενικά Αρχεία του Κράτους παρείχαν πολύτιμο υλικό για τη συγγραφή του βιβλίου.

5. Πόσο εύκολο ή δύσκολο ήταν να μεταφερθούν τα αποτελέσματα της έρευνας σας σε μυθιστορηματική μορφή;

Το κακό με τις έρευνες παλαιότερων εποχών είναι ότι όσο ψάχνεις βρίσκεις συνεχώς νέα στοιχεία συν το ότι σε γοητεύουν τόσο που …δυσκολεύεσαι να τις τελειώσεις. Από εκεί και πέρα η ταξινόμηση και η αξιοποίηση του υλικού που έχεις συγκεντρώσει παρουσιάζει μια κυρίως δυσκολία: τι θα κρατήσεις και τι θα «πετάξεις». Γιατί δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιήσεις όλα τα στοιχεία. Στον Ύπατο της Σμύρνης, επειδή είχα αποφασίσει εξαρχής να είναι πολυφωνικό μυθιστόρημα, έγραφα ταυτόχρονα δύο ή και τρία πρόσωπα. Η δυσκολία είχε να κάνει με τη γλώσσα, γιατί – όπως ήδη γνωρίζετε- όπου είναι πρωτοπρόσωπη η αφήγηση η γλώσσα διαμορφώνεται αναλόγως του ποιος μιλάει, δηλαδή αλλιώς μιλά ο κομμουνιστής στρατιώτης και αλλιώς ο ιερέας.

6. Μετά από αυτή τη μελέτη πως θα κρίνατε τη συγκεκριμένη εποχή; Τι έφταιξε και φτάσαμε στην καταστροφή;

Η περίοδος 1919- 1922 ήταν ρευστή. Η Ευρώπη μόλις είχε βγει από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο- Μεγάλο Πόλεμο τον έλεγαν τότε- και προσπαθούσε να βρει τον βηματισμό της. Ο πόλεμος αυτός, που ήταν ένα αληθινό σφαγείο, διήρκεσε τέσσερα χρόνια (1914-1918), είχε εννέα εκατομμύρια θύματα, οδήγησε σε κατάρρευση τέσσερις αυτοκρατορίες και επέφερε ριζικές αλλαγές στο χάρη της Ευρώπης. Ο Βενιζέλος επωφελήθηκε, τότε, στη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης, που πραγματοποιούνταν επί μήνες στο Παρίσι και ζήτησε την έγκριση των συμμάχων για να στείλει στρατό στη Σμύρνη. Η έγκριση ήταν προφορική και διόλου δεσμευτική, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων. Εύθραυστη όπως οι πορσελάνες της πόλης στην οποία υπογράφηκε ήταν στη συνέχεια η Συνθήκη των Σεβρών. Ακόμη, λοιπόν, εξακολουθεί να υφίσταται το ερώτημα αν έπρεπε να γίνει η απόβαση στη Σμύρνη. Πιθανόν να θυμόσαστε τι συζητήσεις είχε πυροδοτήσει προ ετών, νομίζω το 2009, ένα άρθρο του αείμνηστου Αντώνη Καρκαγιάννη για το θέμα αυτό μέσα από τις σελίδες της Καθημερινής. Οι απόψεις για εκείνο το παράτολμο εγχείρημα του Βενιζέλου εξακολουθούν να διίστανται και προσωπικά δεν μπορώ να πω με σιγουριά αν χρειαζόταν να γίνει. Η ανάδυση των εθνικισμών και η άνοδος του Κεμάλ, ο ρόλος των δήθεν εγγυητριών δυνάμεων, η ήττα των βενιζελικών στις εκλογές του ’20, η προέλαση στα βάθη της Μικράς Ασίας, η εγκατάλειψη του αρχικού σχεδίου για την οχύρωση της Σμύρνης, το πισωγύρισμα του ελληνικού στρατού στον Σαγγάριο είναι επίσης ερωτήματα που συνεχίζουν να απασχολούν ως προς τη βαρύτητά τους για την τραγική κατάληξη του ’22. Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο εθνικός διχασμός ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό. Αλήθεια ως προς αυτό γνωρίζετε ότι ο έμπορος όπλων Μπαζίλ Ζαχάρωφ είχε συστήσει «οργάνωση», δηλαδή προπαγανδιστικό μηχανισμό, το 1915-16, στην Αθήνα, σε συνεργασία με τις αγγλικές και γαλλικές μυστικές υπηρεσίες, για την υπόθαλψη του Εθνικού Διχασμού και το πάση θυσία σπρώξιμο της Ελλάδας στον A΄ Παγκόσμιο Πόλεμο; Ο Ζαχάρωφ μπορεί να έχει εκλείψει ως φυσική παρουσία αλλά οι μέθοδοι και τα …συστήματά του, που βασίζονται στην προπαγάνδα, τη διαφθορά, τη διείσδυση στον κρατικό μηχανισμό, προπαντός ο κυνισμός του ζουν και βασιλεύουν. Δε συμφωνείτε;

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: