Αναρτήθηκε από: akamas | 7 Δεκεμβρίου, 2021

Συνέντευξη Αιμιλίας Σαλβάνου

Πριν από λίγες ημέρες ολοκλήρωσα το βιβλίο της Αιμιλίας Σαλβάνου με τίτλο Πως μαθαίνουμε ιστορία χωρίς να τη διδαχθούμε;. Η συγγραφέας απαντά σε ορισμένες απορίες που μου γεννήθηκαν διαβάζοντας το βιβλίο και την ευχαριστώ πολύ.

1.       Υπάρχουν αρκετοί τρόποι για να μάθουμε την ιστορία πέρα από την εκπαίδευση.  Κατά πόσον αυτοί οι τρόποι είναι ορθοί και μαθαίνουμε ορθά την ιστορία;

Έχετε δίκιο πως αποκτάμε μια αίσθηση για το παρελθόν με πολλούς τρόπους πέρα από την εκπαίδευση, επίσημους και ανεπίσημους, θεσμοποιημένους και μη. Ας σκεφτούμε για παράδειγμα τα οδωνύμια και τα μνημεία στις πόλεις μας, που μας εξοικειώνουν με το παρελθόν χωρίς απαραίτητα να το τοποθετούν σε ένα πλαίσιο, τις ημέρες μνήμης, τις παραδόσεις, τη βιομηχανία της νοσταλγίας, αλλά και τα μουσεία, τα ντοκιμαντέρ και τον κινηματογράφο κλπ. Αυτή η αίσθηση οικειότητας όμως δεν σημαίνει ότι μαθαίνουμε ιστορία. Πρόκειται για μια συχνή παρανόηση, να ταυτίζουμε δηλαδή εικόνες και αναπαραστάσεις του παρελθόντος με την ιστορική εκπαίδευση. Το να μάθουμε ιστορία δεν σημαίνει να μάθουμε μόνο το τι έγινε στο παρελθόν. Σημαίνει κυρίως να μάθουμε να σκεφτόμαστε ιστορικά, να καταλαβαίνουμε το παρελθόν ως αυτόνομη οντότητα αλλά και τον τρόπο που συνδεόμαστε μαζί του. Και να καταλαβαίνουμε επίσης ότι ο τρόπος αυτός δεν είναι δεδομένος, αυτονόητος ή ο μοναδικός που θα μπορούσε να υπάρχει, αλλά αυτός που απαντά στις ανάγκες του σήμερα.  

2.       Ποιος ο ρόλος της λογοτεχνίας, του κινηματογράφου ή των ηλεκτρονικών παιχνιδιών στην εκμάθηση της ιστορίας;

Τόσο η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος όσο και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια προσφέρουν μια αίσθηση για το παρελθόν, μια εξοικείωση μαζί του. Δεν σημαίνει ότι κατ’ ανάγκη μαθαίνουμε ιστορία μέσα από αυτά, τουλάχιστον με την έννοια της ακρίβειας των ιστορικών γεγονότων. Αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Αυτό που προσφέρουν τα είδη αυτά είναι μια ματιά για το παρελθόν διαφορετική από αυτή της ιστορίας. Πλέκοντας την ιστορία με τη μυθοπλασία, επενδύοντας στο συναίσθημα, στην αισθητική απόλαυση ή την διαδραστικότητα, μας εμπλέκουν με το παρελθόν με έναν διαφορετικό τρόπο από ό,τι η ιστορία.  Μπορεί ο τρόπος αυτός να μην έχει την ακρίβεια ή τη συστηματικότητα της ιστοριογραφίας, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν διαμορφώνουν μια σχέση με το παρελθόν, πολλές φορές ακόμη και για θέματα που η τελευταία δεν έχει ανοίξει ακόμη. Η ιστορία, για να μπορέσει να αναμετρηθεί με το παρελθόν, προϋποθέτει την απόσταση, την αποστασιοποίηση. Έτσι, είναι σύνηθες περιόδους και θέματα του παρελθόντος που είναι ακόμη ζωντανά στη μνήμη ή συναισθηματικά φορτισμένα να τα διαπραγματεύεται πρώτα η λογοτεχνία ή ο κινηματογράφος και μετά η ιστοριογραφία. Αυτό δεν σημαίνει πως το συναίσθημα δεν έχει θέση στην ιστορία – το αντίθετο. Αλλά πρόκειται για συναίσθημα που ιστορικοποιείται και αυτό, όχι για συναισθήματα που κυριαρχούν στον τρόπο που αναμετριόμαστε με το παρελθόν.

3.       Τι ρόλο παίζει η συλλογική μνήμη στην γνώση και στη κατανόηση της ιστορίας;

Η συζήτηση μεταξύ μνήμης και ιστορίας είναι παλιά, συχνά δε ως ανταγωνιστική. Ποιος τα λέει καλύτερα τα πράγματα, ο ιστορικός ή εκείνοι που τα έζησαν; Αυτό που συναντάμε συχνά είναι ότι όταν το παρελθόν τείνει να γίνει ιστορία, εκείνη τη στιγμή της μετάβασης, η μνήμη διαμαρτύρεται γιατί η ιστορία δεν έχει αποδώσει το συναίσθημα με τους όρους που θα περίμενε. Για να κατανοήσουμε όμως τη σχέση μεταξύ τους, θα πρέπει να σταθούμε πάνω από αυτόν τον ανταγωνισμό και να δούμε λίγο πώς λειτουργεί. Η μνήμη διαμορφώνεται από το συναίσθημα, το συναίσθημα είναι ο φακός μέσα από τον οποίο τα γεγονότα εγγράφονται σε αυτήν. Αν το σκεφτούμε λίγο, θα δούμε πως γεγονότα που δεν έχουν διεγείρει το συναίσθημά μας, σπάνια αποτυπώνονται στη μνήμη μας. Ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη συλλογική και την πολιτισμική μνήμη, είναι αδύνατον να τη σκεφτούμε χωρίς να έχουμε κατά νου ότι είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ανάδυση ταυτοτήτων. Θυμόμαστε και συζητάμε για πράγματα στο βαθμό που νιώθουμε ότι μας αφορούν, ως πρόσωπα ή ως κοινότητες. Με αυτήν την έννοια, η μνήμη είναι πολύτιμος συνοδοιπόρος της ιστορίας και συμβάλει καθοριστικά στην κατανόησης του παρελθόντος. Φωτίζει όχι τόσο το τι έγινε, αλλά το πώς βιώθηκε αυτό που έγινε, τι νοήματα του αποδόθηκαν και πώς αλλάζουν τα νοήματα αυτά στο πέρασμα του χρόνου.

4.       Ποιο ρόλο έχουν παίξει η δημόσια και η προφορική ιστορία στην ακαδημαϊκή;

Είναι χρήσιμο να σκεφτόμαστε τα είδη αυτά ως συγκοινωνούντα δοχεία. Η φόρμα της δημόσιας ιστορίας μπορεί να είναι διαφορετική από της ακαδημαϊκής. Μπορεί κάποιες φορές να θεωρείται λιγότερο αυστηρή, να μην απαιτεί συστηματικές υποσημειώσεις και  να μην δεσμεύεται από τα πρωτόκολλα της αξιολόγησης των ακαδημαϊκών πονημάτων. Θα την αδικούσαμε όμως αν την περιορίζαμε στα όρια της εκλαΐκευσης της ακαδημαϊκής ιστορίας. Είναι και αυτό – η δημόσια ιστορία είναι ο τρόπος να μεταφέρονται οι ιδέες της ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας στη δημόσια σφαίρα-  είναι όμως και πολύ περισσότερα. Επειδή ακριβώς απολαμβάνει την ελευθερία της φόρμας και μπορεί να υπηρετείται μέσα από διαφορετικά είδη, η δημόσια ιστορία μπορεί να υπαινίσσεται ζητήματα ή να δοκιμάζει προσεγγίσεις που δεν έχει ακόμη αγγίξει η ακαδημαϊκή ιστοριογραφία. Πολλές φορές λειτουργεί ως εμπροσθοφυλακή, δοκιμάζει τρόπους, μεθόδους και θέματα πριν αυτά καθιερωθούν στην ακαδημαϊκή ιστοριογραφία. Όταν για παράδειγμα άρχισε να δοκιμάζεται η σημασία της μαρτυρίας στην προσέγγιση του παρελθόντος, αυτό δεν έγινε μέσα από τους δρόμους της ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας. Στη δημόσια σφαίρα έγινε και στους θεσμούς που παράγουν ιστορική γνώση έξω από το πανεπιστήμιο. Στη συνέχεια ενσωματώθηκε βέβαια, απέκτησε μεθοδολογία και κώδικα δεοντολογίας, πέρασε όμως αρκετό διάστημα μέχρι τότε – όχι χωρίς δυσκολίες και αντιστάσεις.

5.       Ποιος είναι ο ρόλος της ιστορικής κουλτούρας στις κοινωνίες μας;

Σχέσεις με το παρελθόν εναλλακτικές ως προς την ιστοριογραφία υπήρχαν ακόμη και όταν δεν τις αναγνωρίζαμε ως σημαντικές. Το ότι δεν τις αναγνώριζε η ιστοριογραφία, δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν ούτε ότι δεν είχαν σημαντική επιρροή. Αντίθετα, μαζί με την ιστοριογραφία και την ιστορική εκπαίδευση, η μνήμη, η λογοτεχνία, οι ιστορικές πρακτικές, οι ποπ αναγνώσεις του παρελθόντος, η νοσταλγία, η πολιτισμική βιομηχανία, ο λαϊκός πολιτισμός, ο κινηματογράφος κλπ είναι όλα μονοπάτια που διαμορφώνουν τις αντιλήψεις μας για το παρελθόν, ακόμη και χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Και μάλιστα, όλα αυτά σε μια σχέση αλληλεξάρτησης, συντονισμένα και όχι αποκομμένα το ένα από το άλλο. Η έννοια της ιστορικής κουλτούρας μας προτρέπει να βάλουμε τις σχέσεις αυτές στο οπτικό μας πεδίο. Την ιστορική κουλτούρα θα πρέπει να την σκεφτόμαστε ως πλέγμα σχέσεων με το παρελθόν που μας βοηθάει να διαμορφώσουμε αντιλήψεις σχετικά με αυτό και να του αποδώσουμε που αφορούν το παρόν. Γι’ αυτό και η ιστορική κουλτούρα συνήθως περιστρέφεται με επεισόδια του παρελθόντος που κάθε κοινωνία θεωρεί ότι την αφορούν, ότι με κάποιο τρόπο σχετίζονται με την ταυτότητά της.  Δεν είναι δηλαδή η ιστορική κουλτούρα κάτι εξωτερικό από τις κοινωνίες μας. Είναι σύμφυτη με αυτές, ως μια από τις εκφράσεις της πολιτισμικής τους συγκρότησης.

6.       Ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης στον τομέα της ιστορίας στις μέρες μας;

Ο τρόπος που διδάσκεται η ιστορία στα σχολεία μας στην πράξη παραμένει σε μεγάλο βαθμό δομημένος γύρω από την αποστήθιση παραδοχών και γεγονότων ενός βασικού κανόνα της ιστορίας. Τι έγινε, πότε, από ποιους, τι συνέπειες είχε και τι ακολούθησε. Είναι εντυπωσιακό πώς το μάθημα της ιστορίας στο σχολείο, παρά τις εξελίξεις στην διδακτική της ιστορίας και στην ιστοριογραφία, παρά τις νέες τάσεις και προσεγγίσεις, παραμένει σε μεγάλο βαθμό εθνοκεντρικό και διατηρεί την ματιά «από τα πάνω». Όσες προσπάθειες έχουν γίνει να αλλάξει αυτό ή ήταν άνευρες ή πολεμήθηκαν τόσο, που τελικά δεν ευοδώθηκαν. Η ιστορική εκπαίδευση θα έπρεπε να κινείται με μαεστρία μεταξύ της καλλιέργειας της συλλογικής ταυτότητας και της ανάπτυξης της ιστορικής σκέψης και κατανόησης. Στο σύγχρονο κόσμο, αυτό θα σήμαινε την διαρκή κίνηση ανάμεσα στην τοπική, την εθνική και την παγκόσμια ιστορία, που θα εστίαζε στις συναρθρώσεις τους αλλά και στον τρόπο που τα μεγάλα γεγονότα της ιστορίας συναντήθηκαν με τις ζωές των ανθρώπων. Πώς αλλιώς θα μπορέσουν οι αυριανοί πολίτες να κατανοήσουν τις προκλήσεις του παρόντος – για παράδειγμα, τη δυναμική και τις αναφορές των κοινωνικών κινημάτων ή τα μεταναστευτικά και προσφυγικά ρεύματα; Ταυτόχρονα θα λάμβανε υπόψη την έκρηξη του ενδιαφέροντος για το παρελθόν στις σύγχρονες κοινωνίες, και θα εφοδίαζε τους μαθητές με τα απαραίτητα διανοητικά εργαλεία ώστε να «αποκωδικοποιούν» το ενδιαφέρον αυτό, να το «διαβάζουν», να καταλαβαίνουν πώς, γιατί και με ποιο νόημα επικαλούμαστε το παρελθόν κάθε φορά.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Kατηγορίες

Αρέσει σε %d bloggers: