Αναρτήθηκε από: akamas | Οκτώβριος 15, 2018

Ιωάννα Καρυστιάνη Χίλιες ανάσες Εκδόσεις Καστανιώτη

altΣε ένα μικροσκοπικό νησί κάπου στο Αιγαίο, το Κουκούτσι, μας μεταφέρει με το νέο της βιβλίο η Ιωάννα Καρυστιάνη. ξεκινά με ένα πτώμα που συλλέγει ένας ψαράς από τη θάλασσα, πρόκειται για τον άνδρα μιας από τις κεντρικές ηρωίδες του έργου. Από εκεί αρχίζει να ξετυλίγεται το κουβάρι της ιστορίας, μια;ιστορίας που περιλαμβάνει τις ιστορίες τόσο των τριών γυναικών, της χήρας και των δυο φιλενάδων της, αλλά και την ιστορία αυτού του μικρόκοσμου, του νησιού. Όλα αυτά  μέσα στην Ελλάδα της κρίσης, με ένα Αιγαίο γεμάτο πρόσφυγες που θαλασσοπνίγονται. Η συγγραφέας κατορθώνει να στήσει πολύ πετυχημένα τους χαρακτήρες των ηρώων της, ενώ με γλώσσα λυρική με αρκετά προφορικά στοιχεία κατορθώνει να αποτυπώσει τα πάθη και τα βάσανά τους. Μπορεί να έχουν περάσει αρκετά χρόνια από την έκδοση του προηγούμενου βιβλίου  της, αλλά το αποτέλεσμα μπορώ να πω ότι τη δικαιώνει.

Advertisements
Αναρτήθηκε από: akamas | Οκτώβριος 14, 2018

Κώστας Ακρίβος Γάλα Μαγνησίας Εκδόσεις Μεταίχμιο

Στη δεκαετία του 70 μας μεταφέρει με το νέο του βιβλίο ο Κώστας Ακρίβος και μας περιγράφει τις περιπέτειες μια ομάδας εφήβων οι οποίοι είναι εσώκλειστοι σε ένα εκκλησιαστικό ορφανοτροφείο.  Ένα τραγικό περιστατικό, ο πνιγμός ενός συμμαθητή τους, στέκεται αφορμή για να σημαδευτούν οι ζωές τους. Ο συγγραφέας μας περιγράφει πως σημαδεύτηκε η καθημερινότητά τους από το γεγονός αυτό και τι ακολούθησε. Αυτό είναι το πρώτο στάδιο ανάγνωσης του συγκεκριμένου βιβλίου. Με αφορμή αυτό το γεγονός ο συγγραφέας κάνει μια επιστροφή στη δεκαετία του 70 και μας δίνει πολλά χρήσιμα στοιχεία από την ζωή στην επαρχία εκείνη την εποχή. Μας δίνει αρκετά ανάγλυφα τωή στην επαρχία την περίοδο της πτώσης της χούντας, τα πολιτικά πάθη που επικρατούσαν  μετά τόσα χρόνια καταπίεσης, το ρόλο που έπαιζε η εκκλησία, τα εφηβικά πάθη και την άνοδο του ροκ. Με αφορμή ένα φαινομενικά ασήμαντο γεγονός ο συγγραφέας κατορθώνει να στήσει μια ηθογραφία της εποχής και το κάνει καταπληκτικά. 

Αναρτήθηκε από: akamas | Οκτώβριος 10, 2018

Sheila Fitzpatrick Οι σύμβουλοι του Στάλιν Εκδόσεις Μεταίχμιο

Οι σύμβουλοι του ΣτάλινΈνας από τους σημαντικότερους ηγέτες του εικοστού αιώνα αποτελεί αναμφισβήτητα ο Στάλιν, ένας ηγέτης που σημάδεψε όχι μόνο την ιστορία της χώρας του, αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο έχουν γραφτεί τόσες βιογραφίες και έχουν γίνει τόσες προσεγγίσεις στη ζωή και τη πολιτική του. Η Sheila Fitzpatrick είναι μια σημαντική Αυστραλή ιστορικός, ειδικευμένη στη Σοβιετική Ένωση το πρώτο διάστημα μετά την επανάσταση. Στο βιβλίο αυτό τολμά να προσεγγίσει τον Στάλιν από μια διαφορετική οπτική, από τη μεριά των συμβούλων του, των ανθρώπων που εγκατέλειψαν τις οικογένειές τους και έδρασαν μαζί του για ένα τέταρτο του αιώνα, όσο αυτός ήταν στην ηγεσία του κόμματος και του κράτους. Μετά από μια σημαντική μελέτη μας παρουσιάζει το ρόλο που έπαιξε αυτή η ομάδα  των στελεχών και προσεγγίζει τον ρόλο τους σε πολλά σημαντικά γεγονότα, όπως η κολεκτιβοποίηση, οι εκαθαρίσεις και ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος. Πρόκειται για ένα σημαντικό βιβλίο καθώς προσεγγίζει τον Στάλιν μέσα από τους ανθρώπους που τον πλαισίωναν.

Αναρτήθηκε από: akamas | Οκτώβριος 6, 2018

Άμπυ Τζίνι Οι φύλακες του φωτός Εκδόσεις Καστανιώτη

Την ιστορία της Μιράνταμ μιας φωτογράφου της άγριας φύσης, έχουμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε στο συγκεκριμένο βιβλίο. Η ηρωίδα ταξιδεύει στα νησιά Φάραλον, ένα αρχιπέλαγος κοντά στη Καλιφόρνια στα πλαίσια μιας δωδεκάμηνης αποστολής, με σκοπό να φωτογραφίσει τη Ζωή εκεί. Μαζί της είναι μια ομάδα αναχωρητών επιστημόνων που μελετούν τη θαλάσσια ζωή και τα πτηνά που υπάρχουν σε αφθονία στο παρθένο αρχιπέλαγος. Η Μιράντα πέφτει θύμα βιασμού από έναν από τους συγκατοίκους της και ακολουθούν κάποια περιστατικά βίας/ Υο μυστήριο πλανιέται σε όλο το βιβλίο και η συγγραφέας σκιαγραφεί αριστοτεχνικά τους χαρακτήρες και την ψυχολογία των ηρώων της. Πρόκειται για ένα καθηλωτικό μυθιστόρημα που κατορθώνει να τραβήξει τη προσοχή και του πιο απαιτητικού αναγνώστη.

Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση στο Ισλάμ, μια εγκληματική θρησκεία πραγματοποιεί στο βιβλίο του αυτό ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος, μια προσέγγιση βασισμένη στη νεοφιλελεύθερη τοποθέτησή του, με όποιες αντιδράσεις μπορεί να προκαλέσει αυτή. Το θετικό του βιβλίου είναι ότι μπορεί να προκαλέσει αρκετά θέματα για συζήτηση και θα εξηγήσω αμέσως τι εννοώ.  Δεν διαφωνώ ότι το Ισλάμ θέλει να επιβληθεί κυρίως με τη βία σε όλο και περισσότερα μέρη του πλανήτη. Ο τρόπος αντιμετώπισής του είναι η προσπάθεια διαφωτισμού των πληθυσμών αυτών και όχι η αντιμετώπισή τους με βία. Και βέβαια, θα πρέπει να γίνονται αυστηρότατοι έλεγχοι στην είσοδό τους σε μη μουσουλμανικές χώρες, καθώς αποτελούν μέσο διάβρωσης της κοινωνίας. Έτσι και αλλιώς η χάρτα των Ηνωμένων Εθνών για τους πρόσφυγες επιβάλλει αυτοί να σέβονται τον πολιτισμό της χώρας στην οποία εισέρχονται ως πρόσφυγες. Και μόνο το γεγονός αυτό αρκεί για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα. Από εκεί και πέρα θα ήθελα να σταθώ σε δυο σημεία τα οποία ο συγγραφέας προσπερνά εξ απαλών ονύχων. Η Δύση σε δυο κραυγαλέες περιπτώσεις έπαιξε σημαντικό ρόλο στη ριζοσπαστικοποίηση των ισλαμικών πλυθησμών. Η πρώτη είναι η υποστήριξη της Αλ Κάιντα ή των προγόνων της στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του 1980, όταν χρησιμοποιήθηκε το Ισλάμ για να αντιμετωπιστεί η εισβολή των Σοβιετικών.  Μετά την απομάκρυνσή τους η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο με απρόβλεπτες διαστάσεις. Την εποχή εκείνη έχει τις ρίζες του και το Ισλαμικό Κράτος. Ένα δεύτερο σημείο είναι η εποχή μας, όπου βλέπουμε τους πολέμους που δημιουργούνται με μοναδικό σκοπό την εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγώμ της περιοχής. Αυτός είναι και ένας βασικός λόγος για τον οποίο γίνονται προσπάθειες να δημιουργηθούν καθεστώτα φίλα προσκείμενα στις μεγάλες δυνάμεις για να μπορούν στη συνέχεια οι επιχειρήσεις να ελέγξουν τις πηγές αυτ΄ςς και κυρίως το πετρέλαιο. Το μόνο σίγουρο είναι ότι κάποια στιγμή θα πρέπει να γίνει μια σοβαρή συζήτηση στη Δύση για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Και η συζήτηση θα πρέπει να γίνει χωρίς προκαταλήψεις καθώς αυτές θα σημιουργήσουν περισσότερα προβλήματα.

Η εικόνα ίσως περιέχει: κείμενοΜέλος και η ίδια της ελληνικής μειονότητας στην γειτονική μας χώρα η Ευφροσύνη Κολιού αποφάσισε να κάνει τη διδακτορική της διατριβή πάνω στη μειονότητα. . Μια διατριβή άκρως εμπεριστατωμένη και τεκμηριωμένη, αποτέλεσμα έρευνας και στις δυο χώρες. Η συγγραφέας μελέτησε αρκετά αρχεία και στις δυο χώρες και κάνει μια εις βάθος μελέτη για ένα θέμα που αν και για αρκετά χρόνια απετέλεσε ένα από τα λεγόμενα εθνικά ζητήματατος χώρας μας δεν έχει μελετηθεί όπως θα έπρεπε. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει στα θέματα παιδείας της μειονότητας και στην αντιθρησκευτική προπαγάνδα που άσκησε το καθεστώς όχι μόνο στη μειονότητα, αλλά και στους πιστούς των άλλων θρησκειών που υπήρχαν στη χώρα. Δίνει επίσης βάρος στη πολιτική που άσκησαν οι ελληνικές κυβερνήσεις στο ζήτημα, αλλά και στον τρόπο αντιμετώπισης των Βορειοηπειρωτών προσφύγων που έφταναν στη χώρα μας. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη διελκυστίνδα ανάμεσα στις κυβερνήσεις των δυο χωρών για το θέμα των αποδήμων στην Αμερική καθώς αποτελούσαν μοχλό πίεσης για τα συμφέροντα των δυο χωρών. Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα μελέτη σχετικά με ένα θέμα όχι και τόσο γνωστό.

Έχουν περάσει αρκετά χρόνια από την εποχή που πρωτοκυκλοφόρησε το συγκεκριμένο βιβλίο στην Ελλάδα, ήταν η εποχή που οι  Αλβανοί άρχισαν να έρχονται στην Ελλάδα και στην Ιταλία μέσα από πολλά προβλήματα που είχαν να αντιμετωπίσουν. Ήταν οι πρώτες στιγμές ελευθερίας που έζησαν αυτοί οι άνθρωποι μετά τη πτώση του καθεστώτος Χότζα. Τις περιπέτεις αυτές μας περιγράφει στο βιβλίο αυτό και δίνει ιδιαίτερη βάση στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες και οι μετανάστες όταν πηγαίνουν σε άλλη χώρα. Και στέκεται ιδιαίτερα στην αντιμετώπιση που είχαν από τους Έλληνες, αντιμετώπιση κάθε άλλο παρά ανθρώπινη, καθώς τους φόρτωναν πολλά από τα εγκλήματα που συνέβαιναν εκείνη την εποχή στη χώρα και τους χρησιμοποιούσαν για αρκετές δουλειές με ελάχιστο μεροκάματο. Είχε περάσει η εποχή που ο λαός μας είχε μεταναστεύσει στην Αμερική και σε άλλες χώρες και αντιμετωπιζόντουσαν ως οι dirty Greeks, ζούσαμε σε μια εποχή πλαστής ευμάρειας και χρειαζόμασταν κάποιπυς άλλους για να δείξουμε  την υποτιθέμενη ανωτερότητά μας. Πρόκειται για ένα βιβλίο που γίνεται και πάλι επίκαιρο καθώς νέα κύματα προσφύγων έρχονται στη χώρα μας και θα πρέπει να αναλογιστούμε τον ρόλο της χώρας μας στο σταυροδρόμι που βρίσκεται.

Μια νέα σειρά βιβλίων ξεκινούν οι εκδόσεις Μεταίχμιο με γενικό τίτλο Ιδέες και πολιτική. Το πρώτο βιβλίο της σειράς έχει τίτλο Πως πεθαίνουν οι δημοκρατίες και έχει προκαλέσει αίσθηση παγκοσμίως. Έχοντας αρκετά χρόνια έρευνας οι δυο καθηγητές του Χάρβαρντ μελετούν τον τρόπο με τον οποίο οι δημοκρατίες εκφυλίζονται παγκοσμίως και τη θέση τους καταλαμβάνουν πρόσωπα ή ομάδες ατόμων κατά βάση αντισυστημικά, οι οποίοι πολλές δορές μπορεί να έχουν βγει μέσα από τη καρδυά του συστήματος. Τα παραδείγματα που εξετάζουν είναι πολλά. από όλες τις ηπείρους και ως επίτο πλείστον κινήθηκαν μέσα στον εικοστό αιώνα. Ανάμεσα σε αυτούς βλέπουμε τον Μάρκος, τον δικτάτορα των Φιλιππίνων, τον Περόν, τον Χίτλερ και άλλους ανάλογου βεληνεκούς ηγέτες, οι οποίοι ενώ είχαν δώσει δείγματα αυταρχικότητας και έλλειψη σεβασμού προς τους θεσμούς κατόρθωναν να γίνουν αρεστοί σε αρκετά μεγάλο μέρος του λαού τους απευθυνόμενοι στο θυμικό του. Το βιβλίο εξετάζει τις περιπτώσεις τους πριν ακόμη εκλεγούν στην ηγεσία του κράτους τους και τον τρόπο με τον οποίο  άρχισαν να διαβρώνουν τους θεσμούς έως τη στιγμή που έγιναν δικτάτορες. Μεγάλο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στις περιπτώσεις που έγιναν ανάλογες κινήσεις στην Αμερική με μικρότερη ή μεγαλύτερη επιτυχία. Και βέβαια, δεν θα μπορούσε να λείπει εκτενής αναφορά στη περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ. Πρόκειται για μια εμπεριστατωμένη και κατατοπιστική έρευνα που ρίχνει άπλετο φως στον τρόπο με τον οποίο λαϊκιστές ηγέτες μετατρέπονται ουσιαστικά σρ δικτάτορες.

Αναρτήθηκε από: akamas | Σεπτεμβρίου 26, 2018

Συνέντευξη Χρήστου Κεφαλή

Πριν λίγες ημέρες διάβασα το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή με τίτλο Από τον Οκτώβρη στον Στάλιν. Πολλές ήταν οι ερωτήσεις που ήρθαν στο μυαλό μου σχετικά με το θέμα και ο συγγραφέας απαντά σε μερικές από αυτές.

  1. Κάνετε ένα οδοιπορικό από την επικράτηση της επανάστασης έως και την εποχή του Στάλιν. Πώς θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε αυτή την εποχή, αυτό το πέρασμα;

Θα έλεγα ότι δεν πρόκειται για μια αλλά για δυο διαφορετικές εποχές, για το πέρασμα από μια εποχή σε μια άλλη. Η επανάσταση και η δεκαετία του 1920 χαρακτηρίζονται από μεγάλες, δημιουργικές ανακατατάξεις σε όλα τα πεδία, οικονομία, εκπαίδευση, επιστήμη, τέχνη, εθνικές σχέσεις. Είναι ανακατατάξεις που απορρέουν από το ίδιο το σοσιαλιστικό περιεχόμενο της επανάστασης, παρότι με την εισαγωγή της ΝΕΠ το 1920 καθιερώνεται μια ορισμένη, ελεγχόμενη ελευθερία για τον καπιταλισμό και το εμπόριο.

Αυτό που κυριαρχεί σε αυτή την περίοδο είναι η απελευθερωτική διάσταση της επανάστασης. Καταργούνται παρωχημένες φεουδαρχικές σχέσεις και δομές αιώνων. Η τσαρική καταπίεση αντικαθίσταται με την ελευθερία ανάπτυξης των εθνών, πολλά από τα οποία, ιδιαίτερα στην Ασιατική Ρωσία, περνούν από τη βαρβαρότητα στον πολιτισμό. Γίνονται μεγάλα βήματα στην καταπολέμηση του αναλφαβητισμού και σε μια δεκαετία οργανώνεται μια πανεπιστημιακή εκπαίδευση εφάμιλλη με της Δύσης. Η ΕΣΣΔ βρίσκεται στην παγκόσμια πρωτοπορία σε τομείς όπου υστερούσε στο παρελθόν, από επιστήμες όπως το δίκαιο, η ψυχολογία, η επιστημολογία (με το έργο των Πασουκάνις, Βιγκότσκι, Χέσεν, κ.ά.), ως τον κινηματογράφο, με τις ταινίες του Αϊζενστάιν και άλλων δημιουργών, ενώ ανθίζει η λογοτεχνία με τους συνοδοιπόρους (Μπαμπέλ, Πιλνιάκ, αδελφοί Σεράπιον) και τον Μαγιακόφσκι. Ταυτόχρονα, όμως, πρόκειται για μια εύθραυστη διαδικασία, επειδή ξεκινά από ένα χαμηλό αρχικό επίπεδο οικονομικής και πολιτιστικής καθυστέρησης.

Το σημείο καμπής είναι η βίαιη κολεκτιβοποίηση, που επιβάλλει το 1929 ο Στάλιν. Η κολεκτιβοποίηση διαταράσσει την εύθραυστη ισορροπία στις σχέσεις της εργατικής τάξης και της αγροτιάς. Το αποτέλεσμα είναι μαζικές αγροτικές εξεγέρσεις που καταπνίγονται βίαια και ο λιμός του 1932-33, με 4 ως 5 εκατομμύρια θέματα. Αυτό θέτει το σκηνικό για τις Δίκες της Μόσχας και τις μαζικές εκκαθαρίσεις των χρόνων 1936-38, με τις οποίες αντιστρέφονται οι προηγούμενες κατευθύνσεις σε όλους τους τομείς και επιβάλλεται ένα καθεστώς μαζικής τρομοκρατίας και καταπίεσης. Επικρατεί ο βυζαντινισμός, η απολογητική αποσύνθεση των κοινωνικών επιστημών και της τέχνης, που καταπιάνονται πλέον με την εξύμνηση του Στάλιν, και η άνοδος τσαρλατάνων όπως ο Λισένκο.

 

  1. Χρησιμοποιείτε μια σειρά μαρτυριών τόσο υπέρ όσο και κατά της επανάστασης. Πώς θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε το κλίμα που επικρατούσε εκείνη την περίοδο;

Η ρωσική επανάσταση του 1917 ήταν μια κοσμοϊστορική ανατροπή που συντάραξε ολόκληρη την Ευρώπη. Πολλοί ανταποκριτές ευρωπαϊκών εφημερίδων, διανοούμενοι, καλλιτέχνες, μέλη διεθνών οργανισμών και συμμαχικών αποστολών, διπλωμάτες, Λευκοί αξιωματούχοι φυγάδες στη Δύση, κατέθεσαν σε βιβλία τις εμπειρίες τους. Ιδιαίτερα σημαντικές είναι οι μαρτυρίες δυτικών δημοσιογράφων όπως ο Τζον Ριντ, αλλά και άλλοι, λιγότερο γνωστοί, όπως η Μπίτι, ο Γουίλιαμς, ο Ράνσομ, ο Πράις. Δεν είναι λιγότερο σημαντικές οι μαρτυρίες διανοούμενων όπως ο Μπρέϊλσφορντ, ο Ρος, καλλιτεχνών όπως ο Χάσεκ και η Σέρινταν, μελών διεθνών αποστολών όπως ο Ρόμπινς και ο Μπούλιτ. Αυτές όλες είναι φιλο-μπολσεβίκικες πηγές. Από τη μεριά των Λευκών και των επεμβατιστών έχουμε πολλές προπαγανδιστικές εκθέσεις προορισμένες να δικαιολογήσουν την επέμβαση, υπάρχουν όμως και απροκατάληπτες, έντιμες μαρτυρίες, όπως του στρατηγού Γκρέιβς, του Άλμπερτσον, της Χάρισον, του Φεντότοφ. Παρμένες όλες μαζί αυτές οι πηγές δίνουν ένα πανόραμα της επανάστασης, ενώ ορισμένες περιέχουν ενδιαφέρουσες αναλύσεις για τους μετασχηματισμούς που εισάγει και τις παραπέρα προοπτικές της.

Το κλίμα της εποχής που αναδύεται συνολικά από τις μαρτυρίες είναι ο ενθουσιασμός και η υποστήριξη του ρωσικού λαού για τις θετικές, ιστορικά αναγκαίες αλλαγές που φέρνει η επανάσταση, όπως η έξοδος από τον πόλεμο, η διανομή της γης στους αγρότες. Οι Μπολσεβίκοι δεν ήταν πραξικοπηματίες, στηρίζονταν στην υποστήριξη των Σοβιέτ, που ξεπήδησαν από την επανάσταση, εξ ου και η υπερίσχυσή τους στον εμφύλιο έναντι των Λευκών και των επεμβατιστών. Αυτά τα περιστατικά μετατρέπουν σε συμπαθούντες των Μπολσεβίκων πολλούς από τους συγγραφείς που ανέφερα, οι οποίοι ήταν αρχικά ουδέτεροι.

Από την άλλη μεριά, υπάρχει μια έντονη διαμάχη για τη βία και τις καταστροφές της επανάστασης, την τρομοκρατία, που αποτελούν το κύριο μοτίβο της προπαγάνδας των Λευκών. Οι μαρτυρίες, ωστόσο, δίνουν μια διαφορετική εικόνα. Η Κόκκινη Τρομοκρατία ασφαλώς περιλαμβάνει αδικίες, κηλίδες, εκτελέσεις αθώων, είναι όμως μια επιλεκτική τρομοκρατία που ασκείται κατά κανόνα ενάντια στους πραγματικούς εχθρούς της επανάστασης. Η Λευκή Τρομοκρατία αντίθετα είναι ωμή, αδιάκριτη τρομοκρατία, με αντισημιτικά πογκρόμ τα οποία μόνο στην Ουκρανία θα στοιχίσουν από 100 ως 250.000 ζωές, μαζικές εκτελέσεις αιχμαλώτων, αγροτών που αρνούνται να καταταγούν στους στρατούς του Ντενίκιν και του Κολτσάκ, κ.ά.

Από αυτή την άποψη η αναίτια τρομοκρατία που εξαπέλυσε το 1936-38 ο Στάλιν, η οποία είχε σαν πρώτα θύματά της τα ηγετικά στελέχη των Μπολσεβίκων στην Οκτωβριανή Επανάσταση, μοιάζει περισσότερο, στους σκοπούς και τη μεθοδολογία της, με την τρομοκρατία των Λευκών στο ρωσικό εμφύλιο, παρότι ασκήθηκε στο όνομα του «κομμουνισμού». Ήταν μια διαδικασία που έπληξε τελείως αθώους αξιωματούχους, διανοούμενους και απλούς πολίτες, κάνοντας τον Στάλιν ένα νέο τσάρο.

 

  1. Μετά τον θάνατο του Λένιν εξελέγη ο Στάλιν ως γενικός γραμματέας του κόμματος των μπολσεβίκων;

Ο Στάλιν εκλέγεται στη θέση του Γενικού Γραμματέα το Μάρτιο του 1922 ενόσω ζούσε ο Λένιν, λίγους μήνες πριν το επεισόδιο που θα τον αφήσει ουσιαστικά παράλυτο. Άτυπα είχε αυτή τη θέση και τον έλεγχο του κομματικού μηχανισμού από τον τερματισμό του εμφυλίου και μετά. Ωστόσο, αρχικά τουλάχιστον, δεν αποδιδόταν στη θέση του Γενικού Γραμματέα το βάρος που απέκτησε αργότερα. Αυτό που την κάνει αποφασιστική είναι η σημασία που αποκτούν τα οργανωτικά ζητήματα της ανοικοδόμησης μετά την ήττα της επέμβασης, η έλλειψη δημοκρατικών παραδόσεων στη Ρωσία και η ισχύς της κρατικής γραφειοκρατίας, που δίνει μια δυνατότητα σε όποιον ελέγχει τον κομματικό και κρατικό μηχανισμό να επιβάλει μια αυταρχική, δικτατορική εξουσία.

Ο Λένιν διέκρινε αυτούς τους κινδύνους και στα τελευταία γράμματά του, στη «διαθήκη» του, πρότεινε την απομάκρυνση του Στάλιν από τη θέση του Γενικού Γραμματέα. Η πιο ισχυρή κριτική του ενάντια στον Στάλιν θα γίνει την ίδια περίοδο σε σύνδεση με το εθνικό ζήτημα. Ο Στάλιν προσανατολιζόταν στη δημιουργία ενός συγκεντρωτικού κράτους με κέντρο τη Ρωσία, στην οποία θα προσχωρούσαν οι υπόλοιπες δημοκρατίες. Ο Λένιν πίστευε ότι αυτό θα αναβίωνε το μεγαλορωσικό σοβινισμό του παρελθόντος, ιδιαίτερα επειδή στο ρωσικό κρατικό μηχανισμό είχαν ενσωματωθεί τμήματα της τσαρικής υπαλληλίας, που δεν είχαν απαλλαγεί από τις παλιές συνήθειες. Σε ένα άρθρο του για τη συγκρότηση της ΕΣΣΔ, με αφορμή τη βίαιη συμπεριφορά μερικών προσκείμενων στον Στάλιν στελεχών απέναντι στους κομμουνιστές της Γεωργίας, αποκαλεί τον Στάλιν εθνικιστή και σκαιό Μεγαλορώσο χωροφύλακα.

Η πρόταση του Λένιν για απομάκρυνση του Στάλιν δεν έγινε δεκτή, κυρίως επειδή οι άλλοι ηγέτες δεν τον υπολόγιζαν εκείνο τον καιρό ιδιαίτερα. Ο Ζινόβιεφ, ο Κάμενεφ και ο Μπουχάριν θεωρούσαν πιο επικίνδυνο να αναλάβει την αρχηγία ο Τρότσκι, οι δυο πρώτοι έχοντας οι ίδιοι αρχηγικές βλέψεις, και υποστήριξαν τον Στάλιν. Αργότερα ο Στάλιν, αφού κατανίκησε τους αντιπάλους του, υπέβαλε σε μια συνεδρίαση την παραίτησή του ενθυμούμενος την πρόταση του Λένιν. Αυτό ήταν ένας θεατρινισμός, για να επιβεβαιώσει πλέον αναμφισβήτητα την κυριαρχία του, καθώς η απόρριψη της παραίτησης από τους υποστηρικτές του ήταν βέβαιη.

Ο Στάλιν, αν τον κρίνουμε σαν προσωπικότητα, ήταν κυρίως ένας ικανός τεχνοκράτης. Είχε οργανωτικές ικανότητες και καταλάβαινε τεχνικά ζητήματα της οικονομίας, όπως, ας πούμε, ο σχεδιασμός του μετρό της Μόσχας ή οι λεπτομέρειες του εξηλεκτρισμού. Ταυτόχρονα όμως, πέρα από τον αυταρχισμό, την επιπεδότητα και τη φιλαρχία του, ο Στάλιν δεν ήταν μαρξιστής. Τα θεωρητικά γραπτά του μπορεί να χαρακτηριστούν ως ένας ψευτο-μαρξιστικός δογματισμός.

 

  1. Ποιοι ήταν οι λόγοι που οδήγησαν τον Στάλιν να προχωρήσει στις εκκαθαρίσεις;

Θα αντιληφθούμε αυτούς τους λόγους αν δούμε πρώτα ποιες δυνάμεις εξέφραζε ο Στάλιν, και μόνο στη συνέχεια συζητήσουμε τα προσωπικά του κίνητρα και τις επιδιώξεις.

Ο Στάλιν ήταν ο εκπρόσωπος της κομματικής και κρατικής γραφειοκρατίας, η οποία επικαλούνταν την επανάσταση ως νομιμοποίησή της, αλλά στην πραγματικότητα ήταν ένα μικροαστικό στρώμα και η οπτική της δεν είχε σχέση με τον κομμουνισμό, που εκφράζει τα συμφέροντα της εργατικής τάξης, ούτε με τη μαρξιστική θεωρία. Επιπλέον, ο Στάλιν συσπείρωνε τη χειρότερη, παρασιτική μερίδα των γραφειοκρατών, αυτούς που θα μπορούσε να ονομάσουμε άξεστους γραφειοκράτες. Στο πλευρό του συντάχθηκαν κάθε λογής αριβίστες, ατάλαντοι και αγράμματοι, στελέχη όπως οι Μολότοφ, Βοροσίλοφ, Καγκάνοβιτς, Μαλενκόφ, Μπέρια, Ζντάνοφ, που με ένα-δυο εξαιρέσεις δεν είχαν παίξει ουσιαστικό ρόλο στην επανάσταση και μερικοί μάλιστα, όπως ο διαβόητος εισαγγελέας των Δικών της Μόσχας Βισίνσκι, ήταν αντίπαλοί της.

Αυτά τα στοιχεία δεν είχαν τις γνώσεις και τις ικανότητες να χειριστούν τα σύνθετα προβλήματα της σοσιαλιστικής μετάβασης στην ΕΣΣΔ, ενώ παρά τους όρκους τους στο σοσιαλισμό υποκινούνταν από ιδιοτελή κίνητρα σταδιοδρομίας, απόκτησης προνομίων, κοκ. Για να υπερισχύσουν και να εδραιωθούν στην εξουσία ήταν απαραίτητο, ιδιαίτερα ενόψει της ανεπάρκειάς τους και των οικονομικών αποτυχιών, να ξεκαθαρίσουν κάθε διαφορετική τάση στο κόμμα και το σοβιετικό κράτος. Αυτό ακριβώς επιτεύχθηκε με τις εκκαθαρίσεις του 1936-38, που εξάλειψαν τα πιο θετικά επιτεύγματα της δεκαετίας του 1920 σε όλους τους τομείς, και την επιβολή ενός καθεστώτος τρόμου που τους έθετε εκτός αμφισβήτησης.

Βέβαια στις διαμάχες της δεκαετίας του 1920 και ως τα 1935 ο Στάλιν, ο οποίος ήταν ένας εξαιρετικός τακτικιστής, στηριζόταν και σε άλλες δυνάμεις. Το πρόβλημα του Στάλιν αυτή την περίοδο ήταν να ελέγξει πλήρως το κόμμα και να απομακρύνει από τα διάφορα ιδρύματα, επιτροπές, κ.λπ., τους μαρξιστές διανοούμενους, που οι περισσότεροι υποστήριζαν τον Τρότσκι και τον Μπουχάριν. Σε αυτό το έργο δεν μπορούσε να βασιστεί στο στενό κύκλο του, ήταν όλοι αντιπαθείς τύποι. Βασίστηκε λοιπόν σε αυτούς που θα μπορούσε να αποκληθούν «πολιτισμένοι γραφειοκράτες», όπως οι Κίροφ, Κοσιόρ, Πόστιτσεφ, Τσουμπάρ, Έιχε, κ.ά. Οι τελευταίοι θεωρούσαν τον Στάλιν ως αρχηγό τους, εκείνον που τους προωθούσε στις ηγετικές θέσεις. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, ο Στάλιν τους χρησιμοποιούσε για τους δικούς του σκοπούς και μετά την επικράτησή του, όταν δεν τους είχε πλέον ανάγκη, εκκαθάρισε σχεδόν στο σύνολό της αυτή την πτέρυγα – πάνω από το 70% των μελών της Κεντρικής Επιτροπής του Κόμματος και το 60% των συνέδρων στο 17ο Συνέδριο του 1934 – φέρνοντας στο προσκήνιο τα πραγματικά στηρίγματα της εξουσίας του, τους διάφορους Γιέζοφ και Μπέρια.

Οι εκκαθαρίσεις, που συνδυάστηκαν με μαζικές εκτοπίσεις αθώων στα γκούλαγκ, κόστισαν αμέτρητες ανθρώπινες ζωές, προκαλώντας ταυτόχρονα ένα κλίμα μαζικής υστερίας, τρόμου και αποχαύνωσης, που δηλητηρίασε την κοινωνική ζωή στην ΕΣΣΔ. Θα παραθέσω μια μαρτυρία του Μπόρις Εφίμοφ, σκιτσογράφου που στη διάρκεια των Δικών σχεδίασε πλήθος γελοιογραφίες των Τρότσκι, Μπουχάριν, Ζινόβιεφ και άλλων εκκαθαρισμένων ηγετών, όπου παρουσιάζονταν σαν γουρούνια, δολοφόνοι σαμποτέρ, πράκτορες της Γκεστάπο, κοκ. Ο Εφίμοφ εξαναγκάστηκε να κάνει αυτά τα σκίτσα· ο αδελφός του Μιχαήλ Κολτσόφ, δημοσιογράφος της Πράβντα, είχε συλληφθεί στις εκκαθαρίσεις (εκτελέστηκε το 1940) και ο ίδιος φοβόταν ότι θα έχει την ίδια μοίρα. Σε μια συνέντευξή του μετά το 1990 δήλωσε:

«Ακόμα και τώρα ντρέπομαι γι’ αυτά… Για τα σκίτσα όπου παρέστησα τον Τρότσκι, τον Μπουχάριν, ανθρώπους που σεβόμουν βαθιά… Είναι ακόμα η οδύνη μου… αλλά δεν μπορούσα να αρνηθώ να τα ζωγραφίσω, αλλιώς θα ήμουν τελειωμένος στη στιγμή».

Όλα αυτά ενδυνάμωσαν τα φανατικά, παθολογικά στοιχεία στην προσωπικότητα του Στάλιν, που θεμελιώνονταν τελικά στο ότι εμφάνιζε ως υπεράσπιση του σοσιαλισμού ενέργειες που αποσκοπούσαν μόνο στη διατήρηση της αυταρχικής του εξουσίας. Ο Χρουστσόφ αφηγείται στην αυτοβιογραφία του αρκετά περιστατικά σχετικά με τη μανία καταδίωξης που ανέπτυξε βαθμιαία ο Στάλιν, βάζοντας τους άλλους να δοκιμάζουν πρώτοι τα φαγητά του, κοκ. Σε μια περίσταση, όπως αναφέρει, είχε ακούσει τον Στάλιν να μονολογεί: «Είμαι τελειωμένος. Δεν έχω εμπιστοσύνη σε κανέναν, ούτε καν στον ίδιο μου τον εαυτό».

 

  1. Τι σήμαινε αυτό για τη πορεία της Σοβιετικής Ένωσης μετά τον θάνατό του;

Οι συνέπειες των καταστροφών και των εκκαθαρίσεων της σταλινικής εποχής ήταν καθοριστικές σε δυο επίπεδα.

Κατά πρώτο λόγο, προδιέγραψαν σε μεγάλο βαθμό την ήττα της ΕΣΣΔ στον ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ. Η ιδιομορφία της κατάστασης μετά τη νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης ήταν ότι, ακριβώς επειδή ξεκινούσε από ένα πολύ χαμηλότερο επίπεδο, η ΕΣΣΔ θα μπορούσε να υπερισχύσει στον ανταγωνισμό με τον καπιταλιστικό κόσμο μόνο αν οι δυνατότητες που παρείχαν οι σοσιαλιστικές σχέσεις για μια ανώτερη οργάνωση της παραγωγής υλοποιούνταν με υποδειγματικό τρόπο. Παράλληλα, ήταν σημαντικό να προωθηθεί η επανάσταση και σε άλλες, πιο ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, όταν παρουσιάζονταν τέτοιες ευκαιρίες (όχι πολλές, καθώς ο καπιταλισμός έδειξε αξιοσημείωτη αντοχή), ώστε να τερματιστεί η απομόνωση της ΕΣΣΔ. Ο σταλινισμός έπνιξε τις καλύτερες δυνάμεις στην ΕΣΣΔ και θυσίασε την επανάσταση στις άλλες χώρες, καθιστώντας έτσι εντελώς προβληματική την επιτυχία του πρώτου σοσιαλιστικού εγχειρήματος.

Κατά δεύτερο λόγο, η εξόντωση της μαρξιστικής διανόησης και το κλίμα του φόβου έριξαν το μαρξισμό δεκαετίες πίσω. Το αποτέλεσμα ήταν όταν αποσταθεροποίηθηκε η ΕΣΣΔ λόγω της οικονομικής κρίσης και αναποτελεσματικότητας από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 να μη βρεθούν δυνάμεις με μια ξεκάθαρη αντίληψη των προβλημάτων και του δρόμου προς τα εμπρός.

Βέβαια, πρέπει να πούμε, οι κατακτήσεις της επανάστασης, ενώ τραυματίστηκαν σοβαρά, δεν ακυρώθηκαν πλήρως από το σταλινισμό. Οι θεωρίες ότι η ΕΣΣΔ έγινε μια νέου τύπου εκμεταλλευτική κοινωνία που δεν διέφερε από τον καπιταλισμό είναι λαθεμένες. Αργότερα, με το 20ό Συνέδριο και την Περεστρόικα, έλαβαν χώρα διορθωτικές προσπάθειες, που παραμέρισαν τις χειρότερες όψεις του σταλινισμού, αλλά έμειναν στα μισά του δρόμου.

Παρ’ όλα αυτά στην περίοδο μετά το 1956 υλοποιήθηκαν ορισμένες από τις δυνατότητες του σοσιαλισμού. Για παράδειγμα η εξάλειψη της ανεργίας, οι κοινωνικές παροχές, η δωρεάν παιδεία και υγεία, χωρίς μαζική καταπίεσης και με σχετική ατομική ασφάλεια. Στη δεκαετία του 1970 σημειώθηκε μια μερική ανάκαμψη του μαρξισμού, με αξιόλογους στοχαστές όπως ο Ιλιένκοφ, ο Όιζερμαν και άλλοι, καθώς και μια αναζωογόνηση στις κοινωνικές επιστήμες και την τέχνη. Αν και οι τάσεις αυτές έμειναν αρκετά κάτω από τις υποσχέσεις της δεκαετίας του 1920, είναι σημαντικό να αναγνωρίζονται, ιδιαίτερα απέναντι στην αντικομμουνιστική παρουσίαση της ΕΣΣΔ ως ενός καθολικού μαύρου, που αρνείται και δυσφημεί κάθε εναλλακτική στον καπιταλισμό.

 

  1. Θα μπορούσε να είναι διαφορετική η κατάσταση αν είχε εκλεγεί κάποιος άλλος;

Αυτό είναι ένα εύλογο ερώτημα, δεν τίθεται όμως σωστά με αυτό τον τρόπο. Το πραγματικά σημαντικό είναι να δούμε ποιες εναλλακτικές δυνατότητες υπήρχαν απέναντι στην πορεία που ακολούθησε ο Στάλιν. Αυτό είναι ένα θέμα που δεν συζητώ στο βιβλίο, όπου δείχνω μόνο τα αποτελέσματα του σταλινισμού. Το έχω συζητήσει στη μελέτη μου για τον Λένιν, η οποία εκδόθηκε το 2017 από τις Εκδόσεις Τόπος.

Επιγραμματικά θέτοντάς το, ο Λένιν προσέβλεπε σε μια βαθμιαία προώθηση των σοσιαλιστικών μετασχηματισμών μέσω της ΝΕΠ. Θεωρούσε ως κύριο μέλημα τη διατήρηση της συμμαχίας με την αγροτιά, για χάρη της οποίας έπρεπε να αποφευχθεί κάθε πρόωρη εισαγωγή των κομμουνιστικών σχέσεων στο χωριό, και προσέβλεπε σε μια μερική μόνο κολεκτιβοποίηση μέσω των συνεταιρισμών με παράλληλη διατήρηση από τους αγρότες της δυνατότητας να εμπορεύονται μέρος της παραγωγής τους, για να καλύπτονται οι τοπικές ανάγκες. Σύμφωνα με τον Λένιν, οι πόροι για την εκβιομηχάνιση θα έπρεπε να εξασφαλιστούν κυρίως μέσω οικονομιών στον κρατικό μηχανισμό, με τον περιορισμό της σπατάλης και του γιγαντισμού του.

Αυτή η τελευταία δυνατότητα ήταν κλειστή στον Στάλιν, που εξέφραζε ακριβώς την κομματική και κρατική γραφειοκρατία. Έτσι, αρνούμενος την προοπτική και τις κατευθύνσεις του Λένιν, προώθησε τη βίαιη κολεκτιβοποίηση, ισοπεδώνοντας τους αγρότες.

Το θέμα είναι ότι για να αποφευχθεί αυτή η εξέλιξη, στην οποία ωθούσαν ισχυροί παράγοντες, χρειαζόταν μια καθοδήγηση του επιπέδου του Λένιν, η οποία δεν δόθηκε από τους άλλους ηγέτες.

Ο Τρότσκι, ο οποίος ανέλαβε μετά το θάνατο του Λένιν τον αγώνα ενάντια στη γραφειοκρατία, είδε το πρόβλημα και κριτικάρισε τις κατευθύνσεις του Στάλιν. Ωστόσο, λειτουργούσε συχνά με διασπαστικό τρόπο που δεν διασφάλιζε την ενότητα των δυνάμεων που θα μπορούσαν έμπρακτα να του φράξουν το δρόμο. Για παράδειγμα, το 1930, όταν ξέσπασε η σύγκρουση ανάμεσα στον Στάλιν και τον Μπουχάριν, ο Τρότσκι, εξόριστος πια, είχε πει, «Με τον Στάλιν ενάντια στον Μπουχάριν ίσως, με τον Μπουχάριν ενάντια στον Στάλιν ποτέ», και αναδιπλώθηκε από αυτή τη θέση μόνο όταν φάνηκαν τα αδιέξοδα της κολεκτιβοποίησης. Για να δοθεί μια εναλλακτική στον Στάλιν θα έπρεπε να είχε πει το 1922-24 το ακριβώς αντίθετο αυτού που είπε το 1930. Φυσικά αυτό δεν δικαιολογεί τους οικείους αφορισμούς του στιλ, «Και ο Τρότσκι να ήταν τα ίδια θα έκανε», όμως υπήρχε στις θέσεις του Τρότσκι κάτι μη ικανοποιητικό, ώστε η ήττα του δεν ήταν τυχαία.

Ο Μπουχάριν ήταν ένας διακεκριμένος μαρξιστής θεωρητικός. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην οργάνωση των ακαδημαϊκών κλάδων στις δεκαετίες του 1920 και του 1930, ενώ το τελευταίο φιλοσοφικό έργο του, γραμμένο στη φυλακή πριν την εκτέλεσή του, είναι ένα έργο μεγάλης αξίας, που ανανεώνει τη μαρξιστική θεωρία. Ωστόσο, ο Μπουχάριν ήταν ένας θεωρητικός, όχι ένας πρακτικός πολιτικός, είχε ένα στοιχείο σχολαστικότητας στις απόψεις του, όπως είχε επισημάνει ο Λένιν. Αρχικά συμμάχησε με τον Στάλιν, υπεκφεύγοντας όλα τα ζητήματα σχετικά με το γραφειοκρατισμό, και όταν αντέδρασε στις παραμονές της κολεκτιβοποίησης ήταν πλέον αργά.

Οι άλλοι ηγέτες, όπως ο Ζινόβιεφ και ο Κάμενεφ, ήταν σαφώς κατώτερων ικανοτήτων.

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΖΙΛ ΜΠΛΑΣ ΝΤΕ-ΣΑΝΤΙΛΙΑΝΣτον 15ο αιώνα και στην Ισπανία μας μεταφέρει με το βιβλίο του αυτό ο συγγραφέας και κινούμενος ανάμεσα στις μεγάλες πόλεις της χώρας και την επαρχία κατορθώνει να απεικονίσει την εποχή, τα ήθη, τα έθιμα και τον τρόπο σκέψης που επικρατούσε  την εποχή εκείνη. Το βιβλίο εντάσσεται στα πρώτα βιβλία της δυτικοευρωπαικής λογοτεχνίας, όταν κατά την διάρκεια της αναγέννησης παρουσιάζονται βιβλία με πλάνητες ήρωες, οι οποίοι προσπαθούν να επιβιώσουν αντιμετωπίζοντας σημαντικά οικονομικά προβλήματα, αρρώστιες και πολέμους. Ένας τέτοιος αντιήρωας είναι και ο ήρωας του Λεσάζε, ο οποίος μαθητεύει μέσα στον κόσμο και αγωνίζεται να ξεπεράσει ατασθαλίες, και γκάφες και να επεκτείνει τους ορίζοντές του. Ο συγγραφέας κατορθώνει να αποτυπώσει το πνεύμα της εποχής και ναμας το περάσει μέσα από τον ήρωα του με ένα εκπληκτικό τρόπο.

Older Posts »

Kατηγορίες